جلوه‌هائى از همين جنبه از دانش و فرهنگ او را مىتوان ديد ، مانند آنچه دربارهء ارمنستان آورده كه در اين بخش پس از ذكر شهرهائى از ارمنستان كه در تصرف خزرها بوده و شهرهاى ديگرى كه روميان آن‌ها را تصرف كرده بوده‌اند گويد همهء آنها را ايرانيان فتح كردند « 1 » ، و سپس به شرح تاريخ آنجا از ديد ايرانيان پرداخته و چنين گويد : « شهرهاى بيلقان و بردعه و قبله و همچنين سدى را كه به نام سد اللبن خوانده قباد ساخت ، و شهرهاى شابران و كر ، كره و باب و ابواب را انوشروان ساخت و اين شهرها كاخ‌ها يا دژهائى ( قصور ) بودند كه در گذرگاههاى كوهستان ( كوه قفقاز ) برپا داشت . و از اين قبيل سيصد و شصت دژ ( قصر ) بود . و همچنين بلنجر و سمندر « 2 » را هم او ساخت . و در سرزمين گرجستان هم شهر صغدبيل را او بنا كرد . و قصرى هم براى خودش در آن‌جا بساخت و آن را باب فيروز قباد ناميد . » « 3 » از همين‌قبيل يعنى استفاده ابن خردادبه از مآخذ ايرانى و معرفت تاريخى خويش است آنچه كه او در ذكر اصفهان و روستاها و خراج آنجا آورده ، و اين كه كيكاوس فرمانروائى آنجا را به گودرز داده بود ، و اين‌كه در روستاى ماربين دژى است كه آن را تهمورث بنا كرده و آتشكده‌اى هم در آن است . « 4 » يا آنچه دربارهء سيستان گفته كه اثر آخور اسب رستم هنوز در آنجا است ، و آنجا كشور رستم زورمند و توانا « - رستم الشديد » بوده كه كيكاوس او را بر آنجا فرمان‌روا ساخته بود « 5 » . و نيز از همين قبيل است آنچه او نخست از قول روميان دربارهء شكوه كليساهاى رها و منبج و حمص و بنائى در انطاكيه نقل كرده و اين‌كه هيچ بنائى باشكوه‌تر از آنها وجود ندارد و پس از نقل گفتهء روميان سخن را چنين ادامه داده : « و من مىگويم كه هيچ بنائى كه با گچ و آجر ساخته شده باشد باشكوه‌تر از

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ، ص 122 - 123 . ( 2 ) . سمندر در آن سوى سد قفقاز است و سرزمين‌هاى پس از آن در دست خزران است « و مدينة سمندر خلف الباب و ماوراءها فى ايدى الخزر » ( المسالك و الممالك ، ص 124 ) ( 3 ) . المسالك و الممالك ، ص 123 . ( 4 ) . المسالك و الممالك ، ص 20 - 21 . ( 5 ) . المسالك و الممالك ، ص 50 .